नाशिकच्या जलसंपदेचा परिचय
नाशिक जिल्ह्यातील देवगाव गावाच्या जवळ असलेली आणि इतर प्रमुख धरणे
ताके देवगाव धरण
ओळख आणि स्थान
हे धरण/जलस्रोत थेट ताके देवगाव (त्र्यंबकेश्वर तालुका) या गावाजवळ आहे. हे छोटे धरण किंवा बंधारा स्थानिक पातळीवर पाण्याचे नियोजन आणि साठा करण्यासाठी महत्त्वपूर्ण आहे.
महत्त्व
या धरणाचा उपयोग प्रामुख्याने ताके देवगाव आणि आसपासच्या वस्त्यांना पिण्याच्या पाण्याचा पुरवठा करण्यासाठी केला जातो. ‘जल जीवन मिशन’ सारख्या पाणीपुरवठा योजनांसाठी या धरणाचे पाणी वापरले जाते. पाण्याची टंचाई जाणवल्यास, स्थानिक नागरिक पाण्यासाठी याच धरणावर अवलंबून असतात. जलस्रोतांची उपलब्धता वाढवण्यासाठी आणि शेतीसाठी मदत करण्यासाठी हे धरण स्थानिक स्तरावर महत्त्वाचे आहे.
प्रमुख वैशिष्ट्ये आणि आकडेवारी
| वैशिष्ट्य | माहिती |
|---|---|
| प्रकार | लघु बंधारा |
| नदी | स्थानिक ओढा |
| स्थान | ताके देवगाव, त्र्यंबकेश्वर तालुका, नाशिक जिल्हा |
| जलाशयाचे क्षेत्रफळ | स्थानिक वापरासाठीचे लहान क्षेत्रफळ |
| एकूण जलसाठा क्षमता | स्थानिक वापरासाठी मर्यादित साठा |
वालदेवी धरण
ओळख आणि स्थान
वालदेवी धरण हे नाशिक शहरापासून सुमारे २० किमी अंतरावर आहे आणि त्र्यंबकेश्वर तालुक्याच्या जवळच्या भागात आहे. हे धरण वालदेवी नदीवर बांधण्यात आले आहे.
महत्त्व
हे धरण नाशिक शहराच्या जवळचे असल्याने, ते पर्यटन स्थळ आणि पिकनिक स्पॉट म्हणून खूप लोकप्रिय आहे. विशेषतः पावसाळ्यात येथील निसर्गरम्य दृश्ये पाहण्यासाठी अनेक पर्यटक भेट देतात. या धरणाची पाणी साठवण क्षमता मोठी असून, ते परिसरातील जलसंधारण आणि भूजल पातळी टिकवून ठेवण्यासाठी मदत करते. स्थानिक लोक या धरणाच्या जलाशयात नौकाविहार आणि छायाचित्रणासाठी येतात.
प्रमुख वैशिष्ट्ये आणि आकडेवारी
| वैशिष्ट्य | माहिती |
|---|---|
| प्रकार | मातीचे धरण |
| नदी | वालदेवी नदी (दारणा नदीची उपनदी) |
| स्थान | पिंपळद गावानजीक, नाशिक तालुका, नाशिक जिल्हा |
| उंची | ३६.४ मीटर (११९ फूट) |
| लांबी | १,८९० मीटर (६,२०० फूट) |
| जलाशयाचे क्षेत्रफळ | अंदाजे ३,४३७ हेक्टर |
| एकूण जलसाठा क्षमता | अंदाजे ०.८७ टीएमसी (३३,७२० दशलक्ष घनमीटर) |
गंगापूर धरण: नाशिकच्या समृद्धीचा जलस्रोत
नाशिक शहरापासून जवळच, गोदावरी नदीवर वसलेले गंगापूर धरण हे महाराष्ट्राच्या कृषी आणि शहरी जीवनातील एक अत्यंत महत्त्वाचे स्थान आहे. हे धरण केवळ एक भव्य अभियांत्रिकी रचना नसून, नाशिक आणि आसपासच्या परिसरासाठी जीवनदायी जलस्रोत आहे. आपल्या मनोहारी सौंदर्यामुळे आणि समृद्ध परिसंस्थेमुळे हे धरण एक लोकप्रिय पर्यटन स्थळ बनले आहे.
गंगापूर धरणाचे देवगावपासूनचे अंतर
गंगापूर धरण देवगावपासून अंदाजे सुमारे ६१ ते ६७ किलोमीटर अंतरावर आहे.
मुख्य वैशिष्ट्ये आणि आकडेवारी
| वैशिष्ट्य | माहिती |
|---|---|
| प्रकार | मातीचे धरण |
| नदी | गोदावरी आणि काश्यपी नद्यांच्या संगमावर |
| उंची | ३६.५९ मीटर |
| लांबी | ३,९०२ मीटर |
| जलसाठा क्षमता | २१५.८८ दशलक्ष घनमीटर |
इतिहास आणि उद्देश
गंगापूर धरणाचा पाया १९४७ साली ब्रिटिश काळात घातला गेला होता, म्हणूनच याला ब्रिटिशांनी नाशिकला दिलेली ‘अंतिम भेट’ मानले जाते. ‘मॅसॅच्युसेट्स इन्स्टिट्यूट ऑफ टेक्नॉलॉजी’ या प्रसिद्ध संस्थेने याचे डिझाइन केले होते. जवळपास १८ वर्षांच्या अथक परिश्रमानंतर, १९६५ मध्ये या धरणाचे बांधकाम पूर्ण झाले. या धरणाचा मुख्य उद्देश नाशिक शहराला पिण्याचे पाणी पुरवणे आणि परिसरातील शेतजमिनींना सिंचनासाठी पाणी देणे हा आहे. याशिवाय, हे धरण जलविद्युत निर्मितीमध्येही हातभार लावते.
पर्यटन आणि पर्यावरण
गंगापूर धरणाचा परिसर पर्यटकांसाठी एक सुंदर ठिकाण आहे. येथील शांत आणि निसर्गरम्य वातावरणामुळे अनेक पर्यटक आकर्षित होतात. या धरणाच्या जलाशयात विविध प्रकारचे पक्षी येतात, ज्यामुळे पक्षीनिरीक्षकांसाठी हे एक उत्तम ठिकाण आहे. नौकाविहार, पक्षीनिरीक्षण आणि निसर्गाच्या सानिध्यात वेळ घालवण्यासाठी हे एक आदर्श स्थळ आहे. धरणाच्या परिसरात द्राक्षांचे मळे आणि बागा असल्याने येथील सौंदर्य अधिकच खुलून दिसते.
दारणा धरण: इतिहास आणि निसर्गाचे सुंदर मिश्रण
दारणा धरणाचे देवगावपासूनचे अंतर
प्रमुख वैशिष्ट्ये आणि आकडेवारी
| वैशिष्ट्य | माहिती |
|---|---|
| प्रकार | दगडी बांधकाम |
| नदी | दारणा नदी (गोदावरीची उपनदी) |
| उंची | २८ मीटर (९२ फूट) |
| लांबी | १,६३४ मीटर (५,३६१ फूट) |
| पाणलोट क्षेत्र | अंदाजे ४०४ चौरस किलोमीटर |
| वीज निर्मिती क्षमता | ४.९० मेगावॅट |
इतिहास आणि उपयोग
पर्यटन
काश्यपी धरण
ओळख आणि स्थान
काश्यपी धरण नाशिक शहरापासून सुमारे २५ किमी अंतरावर आहे. हे धरण काश्यपी नदीवर बांधले गेले आहे, जी गोदावरीची एक उपनदी आहे. हे धरण गंगापूर धरणाला पाणीपुरवठा करणाऱ्या प्रमुख धरणांपैकी एक आहे.
महत्त्व
हे धरण गंगापूर धरणाला पर्याय म्हणून ओळखले जाते, परंतु ते शांत आणि निवांत ठिकाण म्हणून अधिक प्रसिद्ध आहे. हे धरण मुख्यत्वे सिंचन आणि पिण्याच्या पाण्यासाठी पाणीसाठा करते. काश्यपी धरणाच्या जलाशयाच्या मागील बाजूस (Backwaters) थेट जाण्याची सोय असल्याने हे ठिकाण निसर्गप्रेमींसाठी खास आहे. हे धरण नाशिक शहराच्या पाणी नियोजनात महत्त्वाची भूमिका बजावते, कारण ते गोदावरी खोऱ्यातील जलसाठ्याचा एक भाग आहे.
मुख्य वैशिष्ट्ये आणि आकडेवारी
| वैशिष्ट्य | माहिती |
|---|---|
| प्रकार | मातीचे धरण |
| नदी | काश्यपी नदी (गोदावरीची उपनदी) |
| स्थान | राजापूर / खड्याचीवाडी नजीक, नाशिक जिल्हा |
| उंची | ४१.७५ मीटर (१३७ फूट) |
| लांबी | १,२९१ ते १,३८० मीटर (अंदाजे) |
| जलाशयाचे क्षेत्रफळ | अंदाजे ४६.१ चौरस किलोमीटर |
| एकूण जलसाठा क्षमता | अंदाजे १.८८ टीएमसी (५२.६९ दशलक्ष घनमीटर) |
मुकणे धरण
ओळख आणि स्थान
मुकणे धरण हे नाशिकपासून काही अंतरावर, नाशिक-मुंबई महामार्गाजवळ (इगतपुरी मार्गावर) स्थित आहे. हा एक मोठा जलाशय असून तो या भागातील महत्त्वाचा जलस्रोत आहे.
महत्त्व
मुकणे धरण मुख्यतः नाशिक शहराच्या काही भागाला आणि जवळच्या एमआयडीसी क्षेत्रांना पाणीपुरवठा करते. नाशिक शहरासाठी पिण्याच्या पाण्याचे आरक्षण या धरणातूनही केले जाते. या धरणाचा जलाशय खूप मोठा असल्याने ते पर्यटनासाठी आणि नैसर्गिक सौंदर्यासाठी प्रसिद्ध आहे.
मुख्य वैशिष्ट्ये आणि आकडेवारी
| वैशिष्ट्य | माहिती |
|---|---|
| प्रकार | मातीचे धरण |
| नदी | औंढा नदी |
| स्थान | इगतपुरी तालुका, नाशिक जिल्हा |
| उंची | २६.९३ मीटर (८८.४ फूट) |
| लांबी | १,५३० मीटर (५,०२० फूट) |
| जलाशयाचे क्षेत्रफळ | अंदाजे ७.३ टीएमसी (203.97 दशलक्ष घनमीटर / ७२४० दलघफू) |
| एकूण जलसाठा क्षमता | सिंचन आणि पिण्याचे पाणी पुरवठा |
| विशेष माहिती | हे धरण प्रामुख्याने नाशिक शहर आणि मराठवाडा विभागासाठी (नांदूर मध्यमेश्वर प्रकल्पाद्वारे) महत्त्वपूर्ण आहे. |