प्रेक्षणीय स्थळे
महाराष्ट्राचे आध्यात्मिक केंद्र: पवित्र गोदावरीचे उगमस्थान, ज्योतिर्लिंग आणि सह्याद्रीतील ऐतिहासिक किल्ले
ऐतिहासिक आणि नैसर्गिक आकर्षणे
निफाड तालुक्यातील देवगाव परिसर हा प्रामुख्याने शेती आणि नदीखोऱ्यातील नैसर्गिक शांततेसाठी ओळखला जातो, ज्यामुळे येथील आकर्षणे ऐतिहासिक किल्ले किंवा उंच मंदिरांऐवजी पाणी आणि जैवविविधतेवर केंद्रित आहेत. या भागातील सर्वात महत्त्वाचे नैसर्गिक आकर्षण म्हणजे नंदूर मध्यमेश्वर पक्षी अभयारण्य, जे गोदावरी आणि दारणा नद्यांच्या संगमावर वसलेले आहे. या अभयारण्याला ‘महाराष्ट्राचे भरतपूर’ म्हटले जाते आणि त्याला रामसर स्थळाचा आंतरराष्ट्रीय दर्जा मिळाला आहे. येथील जलाशयाच्या दलदलीच्या प्रदेशात दरवर्षी २०० हून अधिक प्रजातींचे स्थलांतरित पक्षी येतात, ज्यामुळे निसर्गप्रेमी आणि पक्षी निरीक्षकांसाठी हे एक महत्त्वाचे केंद्र आहे. याशिवाय, दारणा आणि पालखेड यांसारखी धरणे परिसरातील नैसर्गिक शांतता वाढवतात आणि त्यांच्या जलाशयांचे सौंदर्य पर्यटकांना आकर्षित करते.
नंदूर मध्यमेश्वर पक्षी अभयारण्य
नंदूर मध्यमेश्वर पक्षी अभयारण्य हे महाराष्ट्रातील नाशिक जिल्ह्याच्या निफाड तालुक्यात गोदावरी आणि दारणा नद्यांच्या संगमावर वसलेले एक महत्त्वाचे नैसर्गिक ठिकाण आहे.देवगाव (निफाड तालुका) ते नंदूर मध्यमेश्वर पक्षी अभयारण्य यांच्यातील अंतर २२.२ किलोमीटर आहे.याला अनेकदा “महाराष्ट्राचे भरतपूर” या नावाने ओळखले जाते, कारण हे स्थलांतरित पक्ष्यांसाठी एक सुरक्षित आश्रयस्थान आहे. नंदूर मध्यमेश्वर धरणाच्या जलाशयाच्या परिसराने हे अभयारण्य व्यापलेले असून, यामुळे येथे मोठ्या प्रमाणात दलदलीचा प्रदेश तयार झाला आहे, जो पक्ष्यांना अन्न आणि निवारा पुरवतो. या परिसंस्थेमुळे भारत सरकारने या जागेला रामसर स्थळ म्हणून घोषित केले आहे, ज्यामुळे त्याचे आंतरराष्ट्रीय महत्त्व सिद्ध होते. पक्षी निरीक्षणाचे शौकीन असलेल्यांसाठी नोव्हेंबर ते फेब्रुवारी या महिन्यांदरम्यान येथे भेट देणे सर्वोत्तम मानले जाते, कारण याच काळात विविध स्थलांतरित पक्ष्यांचे मोठ्या प्रमाणात आगमन होते.
या अभयारण्याची जैवविविधता खूप समृद्ध आहे. येथे २०० हून अधिक पक्ष्यांच्या प्रजातींची नोंद झाली आहे, ज्यात फ्लेमिंगो, बदक, हवासील आणि अनेक प्रकारचे पाणपक्षी यांचा समावेश होतो. पक्षी निरीक्षणासोबतच, पर्यटक येथील शांत व सुंदर नैसर्गिक वातावरणाचा अनुभव घेऊ शकतात. हे अभयारण्य केवळ पर्यटनासाठीच नाही, तर पर्यावरण संरक्षण आणि नैसर्गिक शिक्षण या दृष्टीनेही महत्त्वाचे आहे.

प्रमुख वैशिष्ट्ये आणि महत्त्व
लोकप्रिय ओळख
याला अनेकदा "महाराष्ट्राचे भरतपूर" या नावाने ओळखले जाते.
आंतरराष्ट्रीय दर्जा
भारत सरकारने या जागेला रामसर स्थळ म्हणून घोषित केले आहे.
जैवविविधता
येथे २०० हून अधिक पक्ष्यांच्या प्रजातींची नोंद झाली आहे.

वाइनरी आणि द्राक्ष बागा: कृषी पर्यटनाचे केंद्र
नाशिक जिल्हा, विशेषत: निफाड आणि दिंडोरीसारखे तालुके, भारताची ‘वाइन कॅपिटल’ म्हणून ओळखले जातात. येथील हवामान आणि नैसर्गिक मातीची गुणवत्ता उत्कृष्ट द्राक्ष उत्पादनासाठी अतिशय अनुकूल आहे. या भागातील शेतकरी केवळ द्राक्षांची लागवड करत नाहीत, तर अनेक मोठे उद्योग आणि लहान फार्म्सनी येथे आधुनिक वाइनरी स्थापन केल्या आहेत. या वाइनरींमुळे या प्रदेशाला एक वेगळी ओळख मिळाली असून, यामुळे येथे कृषी पर्यटनाला मोठे प्रोत्साहन मिळाले आहे. ही ठिकाणे केवळ वाइन उत्पादन पाहण्यासाठीच नव्हे, तर कृषी संस्कृतीचा अनुभव घेण्यासाठी आणि शांत वातावरणात वेळ घालवण्यासाठी लोकप्रिय झाली आहेत. देवगाव (निफाड तालुका) पासून नाशिक येथील प्रमुख वाइनरींचे अंदाजित अंतर सुमारे ५० ते ७० किलोमीटर आहे, ज्यामुळे एक दिवसाची सहल करणे शक्य होते.
या द्राक्ष बागा आणि वाइनरी पर्यटकांना वाइन निर्मितीची प्रक्रिया जवळून पाहण्याची संधी देतात. द्राक्ष तोडणीपासून ते वाइनला बाटलीबंद करण्यापर्यंतचे सर्व टप्पे येथे दाखवले जातात. अनेक वाइनरींमध्ये प्रशिक्षित मार्गदर्शक असतात, जे वाइनच्या विविध प्रकारांची माहिती देतात. या अनुभवाचा महत्त्वाचा भाग म्हणजे वाइन टेस्टिंग, जिथे पर्यटक वाइनचे विविध स्वाद चाखू शकतात. ही केंद्रे आता केवळ उत्पादनाचे ठिकाण नसून, रेस्टॉरंट्स, रिसॉर्ट्स आणि विशेष कार्यक्रमांसाठीचे ठिकाण बनली आहेत, ज्यामुळे नाशिकचे पर्यटन केवळ धार्मिक स्थळांपुरते मर्यादित न राहता लाइफस्टाइल आणि कृषी-पर्यटनाकडे वळले आहे.
वाइनरी आणि द्राक्ष बागांची प्रमुख वैशिष्ट्ये
उत्पादनाचे केंद्र
नाशिकला 'भारताची वाइन कॅपिटल' म्हणून ओळखले जाते.
अनुकूल हवामान
येथील हवामान आणि मातीची गुणवत्ता वाइन ग्रेड द्राक्षांच्या लागवडीसाठी उत्तम आहे.
पर्यटनाचे आकर्षण
अनेक वाइनरींमध्ये वाइन टेस्टिंग च्या विशेष सोयी उपलब्ध आहेत.
ओझर येथील विघ्नहर गणपती मंदिर
ओझर हे नाशिक जिल्ह्यातील निफाड तालुक्यात देवगावपासून जवळ असलेले एक महत्त्वाचे आणि प्रसिद्ध धार्मिक स्थळ आहे. हे मंदिर भगवान गणेशाला समर्पित असून, त्याला ‘श्री विघ्नहर गणपती’ म्हणून ओळखले जाते. या मंदिराचे प्रमुख वैशिष्ट्य म्हणजे, हे मंदिर अष्टविनायकांपैकी एक नसले तरी, हे मंदिर उत्तर महाराष्ट्रातील आणि आसपासच्या परिसरातील गणेश भक्तांसाठी एक मोठे श्रद्धास्थान आहे. हे मंदिर ऐतिहासिकदृष्ट्या महत्त्वाचे आहे आणि ते सुंदर हेमाडपंती स्थापत्यशैलीत बांधलेले आहे, ज्यामुळे ते धार्मिकतेसोबतच कलेच्या दृष्टीनेही महत्त्वपूर्ण ठरते. या मंदिरात कोणत्याही शुभ कार्याला सुरुवात करण्यापूर्वी दर्शनासाठी येणाऱ्या भाविकांची नेहमीच गर्दी असते.
ओझर येथील मंदिराची मूर्ती स्वयंभू मानली जाते. मंदिराच्या आवारात मोठी शांतता आणि प्रसन्नता अनुभवता येते. मंदिराची रचना भव्य असून, याच्याभोवती असलेली मजबूत भिंत आणि आकर्षक प्रवेशद्वार हे त्याची भव्यता वाढवते. स्थानिक आणि बाहेरून येणाऱ्या भाविकांसाठी हे मंदिर पवित्र ऊर्जा आणि आशेचे केंद्र आहे. देवगाव (निफाड तालुका) पासून ओझर येथील विघ्नहर गणपती मंदिराचे अंदाजित अंतर सुमारे २० ते ३० किलोमीटर आहे. हे अंतर कमी असल्यामुळे देवगाव परिसरातील लोकांसाठी हे मंदिर सहजपणे भेट देण्यासाठी उपलब्ध आहे.

विघ्नहर गणपती मंदिराची प्रमुख वैशिष्ट्ये
आराध्य दैवत
हे मंदिर श्री विघ्नहर गणपती यांना समर्पित आहे.
स्थापत्य
मंदिराचे बांधकाम हेमाडपंती स्थापत्यशैलीत केलेले आहे.
महत्त्व
हे मंदिर उत्तर महाराष्ट्रातील गणेश भक्तांसाठी एक मोठे आणि महत्त्वाचे श्रद्धास्थान आहे.

त्र्यंबकेश्वर मंदिर
देवगाव ते त्र्यंबकेश्वर मंदिर यांच्यातील अंतर ८७.४ किलोमीटर आहे, पवित्र ब्रह्मगिरी पर्वताच्या पायथ्याशी वसलेले एक अत्यंत महत्त्वाचे हिंदू तीर्थक्षेत्र आहे. हे मंदिर भगवान शंकराच्या बारा ज्योतिर्लिंगांपैकी एक म्हणून ओळखले जाते, ज्यामुळे याला देशभरात विशेष धार्मिक महत्त्व आहे. सध्याचे मंदिर पेशवे बाळाजी बाजीराव (नानासाहेब पेशवे) यांनी १८ व्या शतकात बांधले. हे मंदिर काळ्या पाषाणात हेमाडपंती स्थापत्यशैलीत बांधले गेले असून, याच्या भिंतींवर उत्कृष्ट शिल्पकला आणि कोरीव काम केलेले आहे, जे भारतीय स्थापत्यकलेचा एक उत्कृष्ट नमुना आहे.
या मंदिराचे सर्वात मोठे आणि अद्वितीय वैशिष्ट्य म्हणजे येथील शिवलिंग. हे शिवलिंग इतर ज्योतिर्लिंगांप्रमाणे मोठे नसून, ते जमिनीच्या पृष्ठभागाखाली आहे आणि मुख्यत्वे तीन लहान लिंगांच्या स्वरूपात आहे. ही तीन लिंगे ब्रह्मा, विष्णू आणि महेश (शिव) या त्रिमूर्तीचे प्रतीक मानली जातात. भाविकांना या शिवलिंगाचे दर्शन एका धातूच्या मुखवट्यातून होते. या लिंगाची झीज होऊ नये म्हणून त्याची विशेष काळजी घेतली जाते आणि दररोज सायंकाळी यावर सोन्याचा मुकुट ठेवला जातो. धार्मिक विधींसाठी हे मंदिर जगभर प्रसिद्ध आहे, विशेषतः नारायण नागबळी आणि कालसर्प शांती पूजा यांसारख्या विधींसाठी हे देशातील सर्वात महत्त्वाचे स्थान मानले जाते.
लिंगाचे दुर्मिळ स्वरूप
अद्वितीयता
मंदिरातील मुख्य शिवपिंडी इतर ज्योतिर्लिंगांप्रमाणे मोठी किंवा भव्य नाही, तर ती जमिनीच्या पृष्ठभागाखाली आहे.
दर्शन
भाविकांना शिवलिंगाचे दर्शन एका धातूच्या मुखवट्यातून घ्यावे लागते. या मुखवट्यातून शिवलिंगाच्या आत असलेली त्रिमूर्तीची तीन लहान लिंगे दिसतात.
पूजेची पद्धत
हे शिवलिंग सतत झिजत असल्यामुळे, त्याची झीज थांबवण्यासाठी त्यावर सोन्याचा मुकुट ठेवला जातो. रोज संध्याकाळी हा मुकुट बदलला जातो.